ยาต้านซึมเศร้ากับอาการปวดเส้นประสาท

หลายคนอาจรู้สึกกังวลเมื่อไปพบแพทย์ด้วยอาการปวด ชา แสบร้อน หรือปวดเหมือนไฟช็อตตามแขนขา แต่กลับได้รับยาที่เคยได้ยินว่าเป็น "ยาแก้ซึมเศร้า" หรือ "ยาต้านซึมเศร้า" จนอาจเข้าใจว่าแพทย์คิดว่าตนเองมีภาวะซึมเศร้าหรือไม่

ความจริงคือ ยาต้านซึมเศร้าบางชนิดสามารถนำมาใช้รักษาอาการปวดเส้นประสาทได้ ไม่ใช่เพราะผู้ป่วยจำเป็นต้องเป็นโรคซึมเศร้าเสมอไป แต่เพราะยากลุ่มนี้มีผลต่อสารสื่อประสาทที่เกี่ยวข้องกับการควบคุมสัญญาณความปวดในสมองและไขสันหลัง

อาการปวดเส้นประสาทแตกต่างจากอาการปวดทั่วไป เพราะต้นเหตุสำคัญมักเกี่ยวข้องกับความผิดปกติของเส้นประสาทหรือระบบประสาท เมื่อเส้นประสาทส่งสัญญาณปวดผิดปกติ ยาแก้ปวดทั่วไปบางชนิดจึงอาจช่วยได้ไม่เต็มที่ แพทย์จึงอาจเลือกใช้ยาที่ออกฤทธิ์ต่อระบบประสาทโดยตรง เพื่อช่วยลดการรับรู้ความปวด

อาการปวดเส้นประสาทคืออะไร

อาการปวดเส้นประสาท หรือ neuropathic pain คืออาการปวดที่เกิดจากความผิดปกติหรือความเสียหายของระบบประสาท อาจเกิดที่เส้นประสาทส่วนปลาย ไขสันหลัง หรือสมองส่วนที่เกี่ยวข้องกับการรับรู้ความเจ็บปวด

อาการปวดชนิดนี้มักมีลักษณะเฉพาะ ผู้ป่วยอาจรู้สึกปวดแสบร้อน ปวดเหมือนไฟช็อต เสียวแปลบ ชา เหมือนเข็มทิ่ม หรือรู้สึกเจ็บมากผิดปกติแม้ถูกสัมผัสเพียงเบา ๆ บางรายอาจมีอาการชาปลายมือปลายเท้า รู้สึกเหมือนใส่ถุงมือหรือถุงเท้าตลอดเวลา หรือมีอาการปวดจนรบกวนการนอนและการใช้ชีวิตประจำวัน

อาการปวดเส้นประสาทพบได้จากหลายสาเหตุ เช่น โรคเบาหวาน งูสวัด การกดทับเส้นประสาท การบาดเจ็บของเส้นประสาท โรคทางระบบประสาทบางชนิด การขาดวิตามินบางชนิด หรือผลข้างเคียงจากยาบางประเภท โดยเฉพาะยาที่มีผลต่อเส้นประสาท

ทำไมยาแก้ปวดทั่วไปอาจช่วยได้ไม่เต็มที่

อาการปวดจากกล้ามเนื้อ ข้อ หรือการอักเสบ มักตอบสนองต่อยาแก้ปวดทั่วไปได้ในระดับหนึ่ง เช่น พาราเซตามอล หรือยาต้านการอักเสบบางชนิด แต่สำหรับอาการปวดเส้นประสาท ปัญหาหลักไม่ได้อยู่ที่การอักเสบเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การส่งสัญญาณของระบบประสาท

เมื่อเส้นประสาทเสียหายหรือไวผิดปกติ ร่างกายอาจส่งสัญญาณปวดมากเกินความเป็นจริง หรือส่งสัญญาณปวดแม้ไม่มีสิ่งกระตุ้นที่รุนแรง ตัวอย่างเช่น บางคนอาจรู้สึกเจ็บเมื่อผ้าห่มสัมผัสเท้า หรือรู้สึกแสบร้อนทั้งที่ไม่มีแผลให้เห็น

ด้วยเหตุนี้ การรักษาอาการปวดเส้นประสาทจึงมักต้องใช้ยาที่ช่วยปรับการทำงานของระบบประสาท ไม่ใช่เพียงยาที่ลดไข้ ลดอักเสบ หรือบรรเทาปวดทั่วไปเท่านั้น

การได้รับยาแก้ซึมเศร้าไม่ได้แปลว่าเป็นโรคซึมเศร้าเสมอไป

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยคือ เมื่อเห็นชื่อยาอยู่ในกลุ่มยาแก้ซึมเศร้า ผู้ป่วยอาจคิดว่าตนเองถูกวินิจฉัยว่าเป็นโรคซึมเศร้า แต่ในทางการแพทย์ ยาหนึ่งชนิดสามารถมีข้อบ่งใช้ได้มากกว่าหนึ่งอย่าง

ตัวอย่างเช่น ยาบางชนิดอาจใช้รักษาโรคซึมเศร้าในผู้ป่วยกลุ่มหนึ่ง แต่ในผู้ป่วยอีกกลุ่มหนึ่งอาจใช้เพื่อรักษาอาการปวดเส้นประสาท ป้องกันไมเกรน หรือดูแลอาการปวดเรื้อรังบางชนิด ขึ้นอยู่กับฤทธิ์ของยาและเป้าหมายของการรักษา

ดังนั้น หากแพทย์สั่งยาต้านซึมเศร้าเพื่อรักษาอาการปวดเส้นประสาท ไม่ได้หมายความว่าแพทย์คิดว่าผู้ป่วยเป็นโรคซึมเศร้าเสมอไป แต่เป็นการใช้ผลของยาต่อระบบประสาทเพื่อช่วยควบคุมความปวด

ยาออกฤทธิ์เร็วเหมือนยาแก้ปวดทั่วไปหรือไม่

ยาต้านซึมเศร้าที่ใช้รักษาอาการปวดเส้นประสาทมักไม่ได้ออกฤทธิ์ทันทีเหมือนยาแก้ปวดบางชนิด ผู้ป่วยบางรายอาจเริ่มรู้สึกดีขึ้นภายใน 1-2 สัปดาห์ แต่ในบางรายอาจต้องใช้เวลาหลายสัปดาห์จึงจะประเมินผลได้ชัดเจน

แพทย์มักเริ่มยาจากขนาดต่ำก่อน แล้วค่อยพิจารณาปรับตามอาการและผลข้างเคียง การใช้ยาอย่างสม่ำเสมอตามคำแนะนำจึงมีความสำคัญ หากใช้ยาไม่ต่อเนื่อง หยุดยาเอง หรือปรับยาเอง อาจทำให้ประเมินผลการรักษาได้ยาก และอาจเพิ่มความเสี่ยงต่ออาการไม่พึงประสงค์

ผู้ป่วยไม่ควรหยุดยาเองทันที แม้อาการปวดจะดีขึ้นแล้ว เพราะยาบางชนิดอาจทำให้เกิดอาการไม่สบายจากการหยุดยาอย่างกะทันหัน เช่น เวียนศีรษะ คลื่นไส้ นอนไม่หลับ หรืออาการปวดกลับมาเป็นมากขึ้น หากต้องการหยุดยา ควรปรึกษาแพทย์เพื่อวางแผนลดขนาดยาอย่างเหมาะสม

ผลข้างเคียงที่ควรรู้

แม้ยาต้านซึมเศร้าบางชนิดจะช่วยลดอาการปวดเส้นประสาทได้ แต่ก็อาจทำให้เกิดผลข้างเคียงได้เช่นเดียวกับยาอื่น ๆ ผลข้างเคียงที่อาจพบขึ้นอยู่กับชนิดของยา ขนาดยา อายุ โรคประจำตัว และยาที่ใช้ร่วมกัน

• Amitriptyline อาจทำให้ง่วงนอน ปากแห้ง เวียนศีรษะ ท้องผูก ใจสั่น หรือมึนงง โดยเฉพาะในช่วงเริ่มใช้ยา ผู้ป่วยบางรายจึงอาจได้รับคำแนะนำให้รับประทานยาในช่วงเย็นหรือก่อนนอน และควรระวังการขับรถหรือทำงานกับเครื่องจักรหากมีอาการง่วง
• Duloxetine อาจทำให้คลื่นไส้ เวียนศีรษะ ง่วงหรือนอนไม่หลับ ปากแห้ง ท้องเสียหรือท้องผูก เหงื่อออกมากขึ้น หรือมีความดันโลหิตเปลี่ยนแปลงในบางราย นอกจากนี้ยังต้องระวังการใช้ร่วมกับยาบางชนิด สมุนไพร หรืออาหารเสริมที่อาจเกิดปฏิกิริยาระหว่างยา

หากมีอาการข้างเคียงที่รบกวนชีวิตประจำวัน ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร ไม่ควรหยุดยาเองโดยไม่แจ้งบุคลากรทางการแพทย์

ใครควรระวังเป็นพิเศษก่อนใช้ยา

ผู้ป่วยบางกลุ่มควรแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ยาต้านซึมเศร้าเพื่อรักษาอาการปวดเส้นประสาท ได้แก่

• ผู้สูงอายุ
• หญิงตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร
• ผู้ที่มีโรคหัวใจ โรคตับ โรคไต ต้อหิน โรคลมชัก โรคอารมณ์สองขั้ว
• ผู้ที่มีประวัติแพ้ยา

ผู้ที่ใช้ยาหลายชนิดเป็นประจำควรแจ้งรายการยาทั้งหมดให้แพทย์หรือเภสัชกรทราบ รวมถึงยาแก้ปวด ยานอนหลับ ยาละลายลิ่มเลือด สมุนไพร วิตามิน และอาหารเสริม เพราะยาบางชนิดอาจมีปฏิกิริยาต่อกัน และเพิ่มความเสี่ยงต่อผลข้างเคียง

อาการแบบไหนควรรีบไปโรงพยาบาล

ระหว่างใช้ยา ควรรีบไปโรงพยาบาลทันที หากมีอาการแพ้ยารุนแรง เช่น หายใจลำบาก หน้าบวม ปากบวม ลิ้นบวม ผื่นลมพิษรุนแรง หรือแน่นหน้าอก

• ใจสั่นมาก เจ็บหน้าอก เป็นลม
• ชัก สับสนมาก กล้ามเนื้อกระตุก
• ไข้สูง เหงื่อออกมากผิดปกติ กระสับกระส่ายรุนแรง
• มีความคิดอยากทำร้ายตนเอง

หากสงสัยว่ารับประทานยาเกินขนาด ใช้ยาผิดชนิด หรือใช้ยาร่วมกับยาอื่นแล้วเกิดอาการผิดปกติ ควรนำซองยา แผงยา หรือรายชื่อยาที่ใช้อยู่ไปโรงพยาบาลด้วย เพื่อให้แพทย์ประเมินได้ถูกต้อง

แพทย์ประเมินอย่างไรก่อนเลือกใช้ยา

ก่อนเลือกใช้ยารักษาอาการปวดเส้นประสาท แพทย์มักประเมินลักษณะอาการปวด ตำแหน่งที่ปวด ระยะเวลาที่เป็น สาเหตุที่เป็นไปได้ โรคประจำตัว ยาที่ใช้อยู่ และผลกระทบต่อการนอน การทำงาน และคุณภาพชีวิต

บางรายอาจต้องตรวจเพิ่มเติม เช่น ตรวจระดับน้ำตาลในเลือด ตรวจการทำงานของตับและไต ตรวจวิตามินบางชนิด ตรวจระบบประสาท หรือส่งตรวจเฉพาะทางตามความเหมาะสม โดยเฉพาะหากมีอาการชา อ่อนแรง เดินเซ ปวดรุนแรง หรืออาการเป็นมากขึ้นเรื่อย ๆ

การประเมินเหล่านี้ช่วยให้แพทย์เลือกยาได้เหมาะสมขึ้น และช่วยลดความเสี่ยงจากการใช้ยาที่อาจไม่เหมาะกับผู้ป่วยบางราย

สรุป

ยาแก้ซึมเศร้าหรือยาต้านซึมเศร้าบางชนิดสามารถใช้รักษาอาการปวดเส้นประสาทได้ เพราะมีผลต่อสารสื่อประสาทที่เกี่ยวข้องกับการควบคุมสัญญาณความปวดในระบบประสาท การได้รับยากลุ่มนี้จึงไม่ได้หมายความว่าผู้ป่วยเป็นโรคซึมเศร้าเสมอไป

อาการปวดเส้นประสาทเป็นอาการที่ซับซ้อน และอาจตอบสนองต่อยาแก้ปวดทั่วไปได้จำกัด การรักษาจึงควรประเมินจากสาเหตุ ความรุนแรง โรคประจำตัว และความเหมาะสมของผู้ป่วยแต่ละราย

หากได้รับยาต้านซึมเศร้าเพื่อรักษาอาการปวดเส้นประสาท ควรใช้ยาตามแพทย์สั่ง ไม่ปรับยาเอง ไม่หยุดยาเองทันที และควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรหากมีข้อสงสัยหรือเกิดอาการผิดปกติ เพื่อให้การใช้ยาเป็นไปอย่างปลอดภัยและเหมาะสม

จัดทำโดย: ภก. วิมาน อัคคพานิช

อ้างอิง:,NICE. Neuropathic pain in adults: pharmacological management in non-specialist settings, ,NHS. About amitriptyline for pain and migraine, ,NHS. Duloxetine